ZAANSE KLOKKEN

Zaanse klokken

Je kunt stellen dat de Zaanse klok het enige wereldwijd bekende uniek Zaanse icoon is.
Museum Zaanse Tijd heeft een missie. Dat is laten zien hoezeer de Zaanse klok verweven is met de industriële geschiedenis van de Zaanstreek. Van 1670 tot 1970 was het motto “produceren voor een haalbare prijs”.

De rage

Het was een ware rage. Ze waren niet aan te slepen. In de 20e eeuw zijn honderdduizenden replica’s van de Zaanse klok gemaakt. In de eerste plaats voor de Nederlandse markt, maar deze stijlklokken werden ook in groten getale geëxporteerd.
In Nederland hoort hij bij onze collectieve herinnering aan oma’s interieur. Maar overal ter wereld is er een levendige handel in bijna antieke Zaanse klokken uit de jaren 1960.

De golvende zijkanten, het puntdakje

Sindsdien hoef je geen klokkenkenner te zijn om de contouren van de Zaanse klok te herkennen. Al weet je niet wat het precies is, het is een bekende vorm. De golvende zijkanten, het puntdakje, het peervormige gewicht, waar ken ik het van?
Waar komt die Zaanse stijlklok vandaan?

Torenuurwerken die veel gemeen hebben met de molentechniek

Museum Zaanse Tijd kan nu voor het eerst de hele geschiedenis van deze bijzondere bedrijfstak in de Zaanstreek laten zien. Vanaf het begin, de torenuurwerken die zoveel gemeen hebben met de molentechniek, tot de stijlklokken uit de jaren ‘60. Wij zijn heel blij met dit torenuurwerk. Het is in 1690 gemaakt in Wormerveer voor de raadstoren van Durgerdam. Begin 20e eeuw is het aan de zwerf geraakt, maar vorig jaar teruggevonden in een loods in Amsterdam. Het heeft dezelfde stoere raderen met gevorkte spaken als het krabbelwerk van een zaagmolen.

Authentieke Zaanse ondernemerswoning

Het is voor de Zaanstreek en Museum Zaanse Tijd van groot belang dat dit verhaal op een aansprekende wijze wordt verteld. De presentatie van de authentieke Zaanse ondernemerswoning op de Zaanse Schans die het museum in gebruik heeft is essentieel voor het verhaal. In deze historische setting, die we op zijn mooist in een midden 19e-eeuwse aankleding laten zien, komen de Zaanse klokken nu optimaal tot hun recht.

Bezoekers uit alle landen van de wereld

Bezoekers uit alle landen van de wereld beleven hier een stuk Zaanse geschiedenis op een manier die dieper gaat dan het decor van de Zaanse Schans.

Een uniek product van de Gouden Eeuw van de Zaanstreek

Hoe zit het met die Zaanse klokkenmakers? De Zaanse klok is een uniek product van de Gouden Eeuw van de Zaanstreek. Hij werd gemaakt van 1670 tot 1750, een periode waarin het Zaanse ondernemerschap zorgde voor een ongekende groei. We zien hier drie voorbeelden van de hoofdtypes van de Zaanse klok uit 1682, 1681 en 1750.

Een gewild, maar duur artikel

Al snel na de uitvinding van het slingeruurwerk in 1656 zagen Zaanse ondernemers een kans.
Die nieuwe tijdmeter was een gewild artikel, maar hij was duur. Prachtig gemaakt naar gildetradities, maar die stonden een efficiënte productie in de weg. Op het Zaanse platteland kon het simpeler en van goedkopere materialen, bedachten ze. En ze konden ze laten maken door arbeidskrachten die minder kostten dan die in de stad.

Ondernemers die ook belangen hadden

Het waren niet in de eerste plaats klokkenmakers die dit aanpakten, maar ondernemers, die ook belangen hadden in de papierindustrie, de houtzaagmolens of de walvisvaart. Ze gebruikten hun handelsbetrekkingen, onderling of met relaties in de Hollandse steden, om grondstoffen te kopen, producten te verkopen en productieprocessen te organiseren. Kenmerken bij uitstek van de Zaanse economie in de Gouden Eeuw en daarna waren hechte netwerken, onderlinge participatie en sociale innovatie.

Vanaf het einde van de 16e eeuw ontstond in de Zaanstreek een veelzijdige industrie. Een industrie gebaseerd op windkracht, die zich kon ontwikkelen door het sociaal verweven ondernemerschap van de streek, de nabijheid van Amsterdam en goede verbindingen over water.

De toepassing van de krukas in de windmolen

De basis voor deze industrie werd in 1592 gelegd door een belangrijke uitvinding, de toepassing van de krukas in de windmolen. Dit maakte het mogelijk om met windkracht machinaal planken te zagen. Al in 1596 draaide dit eerste exemplaar, het Juffertje, hier, in Oost- Zaandam.

De windzaagmolen is niet in de Zaanstreek uitgevonden (in Uitgeest, om precies te zijn), maar hij is binnen het Zaanse industriële netwerk wel verbeterd en tot een succesvolle machine gemaakt. Dit legde de basis voor een bredere technische en industriële ontwikkeling.

De Zaanstreek was een enorm industriegebied

Molens, molens en nog eens molens. De honderden windmolens langs de Zaan vormden een uniek fenomeen, ook vanuit internationaal perspectief. Tsaar Peter de Grote kwam ze in 1697 bestuderen. De Zaanstreek was een enorm industriegebied en een belangrijke motor van de Hollandse economie in de Gouden Eeuw. 

In 1656 vond Christiaan Huygens in Den Haag het slingeruurwerk uit

Windmolens zijn productiemachines, maar er zijn ook informatiemachines, zoals klokken en planetaria. In de Gouden Eeuw liep Holland ook op het punt van informatiemachines voorop. In 1656 vond Christiaan Huygens in Den Haag het slingeruurwerk uit. Een uitvinding met verstrekkende gevolgen voor bijna alles wat de mens doet. We zien hier de oudst bekende slingerklok, die exact naar het ontwerp van Huygens is gemaakt.

Kort daarna, waarschijnlijk vanaf de jaren 1660, begint een Zaanse klokkenmaker slingerklokken voor huiselijk gebruik te maken. Dit type klok wordt binnen een groep Zaanse ondernemers doorontwikkeld tot een uurwerk, dat relatief goedkoop voor een grotere markt gemaakt kan worden.

De verbreiding van het moderne begrip van de tijd

Door het grote succes van het Zaanse uurwerk krijgt het Zaans industriegebied een belangrijke fijnmechanische component. Opnieuw een ontwikkeling die mede te danken is aan de sociale innovatie die de Zaanstreek kenmerkte.

De innovatie had ook sociale gevolgen. Het breder gespreide bezit van de meer betaalbare uurwerken droeg bij aan de verbreiding van het moderne begrip van de tijd als met anderen gedeeld levensritme. Al zou het nog even duren voordat de elektriciteit hierbij een rol ging spelen….

Een uniek meesterwerk van gecompliceerde uurwerktechniek

We zien de Zaanse klok als voortbrengsel van een groep ondernemers en we betwijfelen of er wel zoiets was als een Zaanse meesterklokkenmaker. Dit neemt niet weg dat er wel degelijk sprake was van individueel technisch talent.

We zien hier een uniek meesterwerk van gecompliceerde uurwerktechniek. Het is gemaakt door de eerste Zaanse klokkenmaker die wij kennen, Kornelis Michielsz Volger. We weten niet zoveel over Volger. Dat is jammer, want we zouden graag willen weten hoe het was om actief deel te nemen aan de snelle veranderingen in onze Gouden Eeuw.

Hij kwam – net als Rembrandt van Rijn in Leiden – voort uit een molenaarsmilieu in Akersloot, en vestigde zich rond 1660 in Wormerveer. De economie bloeide in de Zaanstreek. Het is maar de vraag of Volger zich een klokkenmaker zou noemen. Hij was een succesvol ondernemer. Hij had een bedrijf waarin huis- en torenuurwerken werden gemaakt, maar hij had ook een windmolen en was papierfabrikant; je zou zeggen meer zakenman dan ambachtsman.

Blijkbaar had hij in een Hollandse stad een gedegen opleiding tot klokkenmaker gehad. Zijn zaagklok (hoe toepasselijk in dit verhaal over de Zaanstreek!)  drijft met zijn eigen gewicht zowel het gaande werk als het slagwerk aan. Een mannetje bovenop de klok slaat de uren.

Huisuurwerken in Hollandse stijl

De uitvinding van het slingeruurwerk in 1656 was voor Kornelis aanleiding om vanaf de jaren 1660 voor een snel groeiende markt huisuurwerken in Hollandse stijl te gaan maken. Zo was het hem in zijn leertijd voorgedaan. Hiermee legde hij de grondslag voor de productie van slingeruurwerken in de Zaanstreek.

Een nieuw type uurwerk

Vanaf 1680 ontwikkelde hij in Wormerveer een nieuw type uurwerk, dat later de Zaanse klok zou worden genoemd. Een klok met een houten kast en een relatief goedkoop uurwerk dat de concurrentie aankon.

Als eerste gebied buiten de steden begon de Zaanstreek zo klokken te produceren. Voor het eerst ook in een seriematig productieproces, dat geen verfijnde ambachtelijke vaardigheid vereiste. Opnieuw werd de groeiende faam van de Zaanstreek als innovatief industrieel gebied bevestigd. De Zaanse klok werd een mensenleven lang een belangrijk product van de Zaanstreek.

Een eenvoudig raderwerk in een beschilderde eikenhouten kast

Door de makers van de nieuwe Zaanse klokken werd aan de eigen regio gedacht. Ze maakten zo goedkoop mogelijke klokken met een eenvoudig raderwerk in een beschilderde eikenhouten kast. Deze klok heeft zelfs geen slagwerk.

De versiering werd fraaier, het hout edeler

Omdat bleek dat de nieuwe klokken het even goed deden als de duurdere klokken uit de stad, ontstond er ook vraag in steden in de omtrek, zoals Amsterdam en Alkmaar.
De versiering werd fraaier, het hout edeler en er verschenen signaturen, omdat dit in de steden verplicht was.

Religieuze symboliek

In het uiterlijk  van de Zaanse klokken valt ook de religieuze symboliek op die verbonden lijkt met de religieuze en maatschappelijke overtuiging van veel van deze ondernemers en hun klanten. Geloof, hoop en liefde dragen de christelijke deugden uit en de spreuk “nu elck syn sin” lijkt te duiden op een tolerante benadering van godsdienst en ondernemerschap.

Dirk Engel

Het nieuwe type uurwerk begon bij Cornelis Volger en zijn neef Dirck, die al snel samenwerkten met hun dorpsgenoot Jan Coogies, die weer een hele familie klokkenmakers voortbracht. Het concept verspreidde zich net als eerdere innovaties over de hele Zaanstreek.

Een tiental jaren later zien we, bijvoorbeeld, Dirk Engel die in Westzaan een werkplaats had waar klokken in serie werden vervaardigd. Binnen de groep ondernemers die zich met klokken bezighielden evolueerde het eerste model van Volger tot de typisch Zaanse klok. We kunnen eerder spreken van een gemeenschap die naast veel anders ook klokken maakte, dan van een streek waarin individueel werkende klokkenspecialisten actief waren.

Lijnen die we al kennen uit andere Zaanse bedrijfstakken

In de geschiedenis van de Zaanse klok zien we lijnen die we al kennen uit andere Zaanse bedrijfstakken: een van buiten komende technische innovatie, een ondernemersklasse die kansen ziet en een innovatieve sociale organisatie die de nieuwe techniek omhelst en naar eigen hand zet. Zien we hier de Chinezen van Europa?
En dan het succes. Een mensenleven lang, tot de Friezen de leidende positie in deze markt overnamen, was de Zaanse klok in Nederland dé klok voor de middenklasse.
Succes blijft niet, er komt altijd een ander die het beter doet. Maar soms komt succes uit onverwachte hoek terug.

Opnieuw werden ambachtelijk vervaardigde Zaanse klokken gemaakt

Eind 19e eeuw (de tijd van de Romantiek en de neo-stijlen) steeg de belangstelling voor antiek en voor antieke Zaanse klokken. Het echte antiek begon in waarde te stijgen, zodat er ruimte kwam voor nieuw gemaakt antiek. Opnieuw werden ambachtelijk vervaardigde Zaanse klokken gemaakt naar het voorbeeld van de klokken uit de vroege 18e eeuw.

Alles is wat grover, maar het lijkt bijna echt. Alleen dat driehoekige topje zagen we bij de oude exemplaren niet. Maar we gaan het in de 20e eeuw nog vaker zien!

Van Schoonhoven tot Almelo

Na de tweede wereldoorlog deed zich weer zo’n opleving van de belangstelling voor vergane tijden voor. De Zaanse klok beleefde zijn grote revival na de jaren ’50. In honderdduizenden Nederlandse huiskamers hing een Zaanse stijlklok, met een puntdakje. Die was elders in het land, van Schoonhoven tot Almelo, en masse  geproduceerd. Zaanse klokken zonder Zaanse klokkenmaker.
Er zit vaak een degelijk Duits uurwerk in, dat dit unieke Zaanse verhaal nog langer dan een mensenleven kan voortzetten. Links een advertentie van De Jonge uit Schoonhoven, rechts het merk van WUBA uit Almelo. De klokken kostten zo’n 100 tot 200 gulden.

Albert Heijn

Zaanse bedrijven zagen dit als onderdeel van hun identiteit. In 1962 liet Albert Heijn 5000 exemplaren maken. Bij het 75-jarig bestaan van het bedrijf kregen alle werknemers een klok als cadeau. Volgens de gebroeders Jan en Gerrit Heijn was het een kopie van de klok van Jan Coogies, die vroeger in het ouderlijk huis hing. Op de belhekken staan het logo van AH en afbeeldingen van de eerste AH-winkels.

Van Kempen en Begeer

De in die jaren al wat wankele zilverfabrikant Van Kempen en Begeer in Voorschoten was kennelijk in de positie dat deze “bedrijfsvreemde” opdracht moest worden geaccepteerd. Het “zilverpersoneel” werd omgeschoold tot klokkenassembleur en de klus werd in zeven maanden geklaard.
De klok is nogal iel uitgevoerd en voorzien van een Duits uurwerkje met een gangduur van één dag. AH zal waarschijnlijk een aardige prijs hebben kunnen bedingen.

Een waardige voorlopige afsluiting

Daarmee is deze klok een waardige voorlopige afsluiting van de geschiedenis van de Zaanse klok; voortgekomen uit ondernemersgeest en gemaakt voor een haalbare prijs. Wie weet wat er hierna nog komt!

Museum Zaanse Tijd

Kalverringdijk 3
Zaanse Schans 
1509 BT Zaandam
075 – 61 797 69

Gratis te bezoeken voor Museumkaarthouders.

Scroll naar top

Museum Zaanse Tijd

Openingstijden:

Maandag10:00 – 17:00
Dinsdag10:00 – 17:00
Woensdag10:00 – 17:00
Donderdag10:00 – 17:00
Vrijdag10:00 – 17:00
Zaterdag10:00 – 17:00
Zondag10:00 – 17:00

Koningsdag, 1e Kerstdag en Oud & Nieuw gesloten.

Ontvangsten buiten openingstijden, rondleidingen en raadpleging museumbibliotheek mogelijk op aanvraag.